COLDITZ
Als je een willekeurige Nederlander vraagt wat Colditz is dan zal de persoon in kwestie waarschijnlijk het hoofd schudden. Sommigen kunnen herinneren dat het ooit op de televisie was ("Had het niet iets met een kasteel te maken?") maar daar houdt het dan ook mee op. Maar stel je dezelfde vraag in Groot Brittannië dan krijg je direct het juiste antwoord: Colditz was in de tweede wereldoorlog het bijzondere krijgsgevangenenkamp van waaruit de meest spectaculaire ontsnappingen werden ondernomen.
Het krijgsgevangenenkamp, dat door de Duitsers werd aangeduid als Oflag IV C (Oflag = Offizierslager), was bijzonder omdat het een Sonderlager was (d.w.z. een speciaal kamp waar hardnekkige ontsnappers werden opgesloten) en vanwege het internationale karakter: er zaten Britten, Nederlanders, Fransen, Polen, Australiërs en zelfs enkele Belgen.
Colditz is een stadje in het oostelijke deel van Duitsland (deelstaat Saksen), gelegen in de driehoek Leipzig – Dresden – Chemnitz. Het plaatsje ligt aan de Zwickauer Mulde, een zijrivier van de Elbe. Het kasteel, waarin het kamp was ondergebracht, ligt op een heuvel aan de oostkant van het stadje en is al vanaf grote afstand zichtbaar. Volgens de Duitsers was het onmogelijk om te ontsnappen maar die gedachte was, om het maar netjes te zeggen, niet helemaal juist.
Het kasteel is erg groot en is gesitueerd rond twee binnenplaatsen. Vanaf de ingangspoort komt men eerst over de (droge) slotgracht, daarna onder de toren door waarna de eerste binnenplaats wordt bereikt. Dit was de zgn. Duitse binnenplaats omdat hier de Duitse administratie en de Kommandantur waren ondergebracht. Dan volgt een galerij met aan het eind rechts de poort naar de binnenplaats van de gevangenen. Behalve de verblijven van de gevangenen waren hier verder o.a. de keukens, de kapel, de ziekenboeg, de postkamer en de arrestcellen waar gestrafte officieren werden opgesloten.
Voor mij begon het allemaal in 1974 toen de BBC-serie voor het eerst op de Nederlandse televisie te zien was. Als jongen van 14 jaar vond ik het heel interessant om te zien hoe "soldaten" probeerden te ontsnappen uit een oud kasteel. Ter gelegenheid van de tv-serie verscheen een Nederlandse vertaling van het boek van Reinhold Eggers, de Duitse veiligheidsofficier die bijna de gehele oorlogstijd in Colditz actief was. Dit was mijn eerste Colditz-boek; op dat moment wist ik niet dat er nog vele zouden volgen!
In 1986 ben ik 3 weken in de DDR op vakantie geweest en heb ik voor het eerst in mijn leven Colditz bezocht. Op 15 juli van dat jaar reisde ik vanuit Leipzig per bus naar Colditz, een rit van bijna anderhalf uur. Het meest opwindende moment was toen we het stadje naderden en ik het kasteel zag. Na aankomst heeft een van de buspassagiers, een inwoner van Colditz, mij de weg gewezen naar het plaatselijke museum waar ik heel vriendelijk werd ontvangen. Nadat ik had uitgelegd waarom ik naar Colditz was gekomen hoorde ik tot mijn verbazing dat ik de derde Nederlander dat jaar was die het stadje met een bezoek vereerde…
Het kasteel, toen nog in gebruik als ziekenhuis en ouderentehuis, was erg vervallen (zoals zoveel in de DDR) maar ademde nog heel duidelijk de sfeer van uit de oorlog. Officieel was het kasteel niet te bezichtigen maar één van de museummedewerkers, Tilman Alber, heeft mij de beide binnenplaatsen laten zien. Dat museum ging voornamelijk over de geschiedenis van het stadje; er was zegge en schrijve één kleine ruimte gewijd aan het krijgsgevangenkamp. Op zich was dat wel opmerkelijk want de oorlog was in de DDR een gevoelig thema.
De foto hiernaast is genomen tijdens dat eerste bezoek in 1986 en toont het kasteel Colditz, gezien vanaf de brug over de Zwickauer Mulde. Goed te zien is dat het kasteel op een heuvel ligt. De voormalige aardewerkfabriek links is in 2001 afgebroken maar het huis rechts staat er nog steeds. Vergelijk deze foto met de recente afbeelding in de fotogalerie.
Al met al was het een heel indrukwekkende ervaring die mij nog vers in het geheugen ligt. De DDR was grauw, somber, verwaarloosd, soms deprimerend en hing vol met vlaggen en communistische propagandaleuzen. De atmosfeer was bedorven door de lucht van bruinkool en Trabantjes. Dat dit ruim 3 jaar later allemaal zou veranderen kon toen niemand vermoeden; het nieuws van de val van de Berlijnse Muur kwam ook voor mij als een volslagen verrassing.
Niet lang na mijn bezoek aan Colditz kwam ik in contact met Kenneth Lockwood, één van de Britten die er heeft gezeten. Met hem heb ik heel lang gecorrespondeerd, de laatste jaren per e-mail. Kenneth Lockwood is op 8 oktober 2007 overleden, 95 jaar oud.
Na de Duitse hereniging ben ik zeker nog 10 keer in Colditz geweest (de laatste keer in oktober 2008) en het spijt mij te moeten zeggen dat de sfeer van toen voor een groot deel verdwenen is. Momenteel wordt het kasteel grondig gerestaureerd en in de middeleeuwse toestand teruggebracht. Echter, nagenoeg alle toeristen die naar Colditz komen zijn geïnteresseerd in de rol die het kasteel speelde in de oorlog. Laat mij duidelijk zijn: het is goed dat het kasteel opgeknapt wordt maar bijna iedereen komt voor de tijd dat het een krijgsgevangenkamp was. De linker foto toont de (bijna onherkenbare) binnenplaats van de gevangenen tijdens de renovatiewerkzaamheden in 2002. De rechter foto toont de toren van de kasteelkapel in 2005, na restauratie.
Het Ontsnappingsmuseum (thans ondergebracht in het kasteel, o.a. in het vroegere wachthuis van de Duitse bewakers) is zeer de moeite waard en tijdens een rondleiding zijn nog diverse zaken te zien waaronder de bekende Franse tunnel. Maar wie het kasteel van foto’s uit de oorlog kent en het nu ziet zal teleurgesteld zijn. Ik ben blij dat ik het kasteel nog heb gezien voor de renovatie. Toch is het iedere keer weer een bijzondere ervaring om op de plek te staan waar het destijds allemaal gebeurde.
Na mijn bezoek in 1986 ben ik begonnen met het verzamelen van boeken over Colditz. Het is verbazingwekkend hoeveel literatuur er over dit kamp is geschreven. Bijzonder is ook dat ik diverse boeken heb die gesigneerd zijn. Velen zijn inmiddels overleden wat zo'n boek toch een emotionele waarde geeft. In 1988 was ik in Australië en ik heb daar een oud-Colditzer bezocht die ook een boek heeft geschreven. Uiteraard kreeg ik een getekend exemplaar van zijn boek en tot aan zijn dood in 1998 heb ik nog met hem gecorrespondeerd.
De economische situatie in de vroegere DDR is ronduit slecht te noemen en dat is ook in Colditz goed merkbaar. Ooit waren er een bierbrouwerij, een grote porseleinfabriek en meerdere aardewerkfabrieken. Daar is nu nauwelijks iets van over met als gevolg een gigantische werkloosheid wat menigeen heeft doen besluiten naar het westen van Duitsland te verhuizen. In 2003 was dat goed te zien aan het aantal leegstaande huizen.
De enige redding voor Colditz is het toerisme want sinds de val van het ijzeren gordijn is Colditz veel gemakkelijker te bezoeken. De meerderheid zijn Britten (iedere Engelsman, zelfs een schoolkind, kent de naam Colditz) en de Nederlanders staan op de tweede plaats. Duitse toeristen komen er niet veel en die zijn (begrijpelijkerwijs) absoluut niet geïnteresseerd in de rol die het kasteel tijdens WO 2 speelde. Polen en Fransen zijn zeldzame bezoekers in Colditz.
De meeste toeristen blijven slechts een dag in Colditz en dat komt voornamelijk omdat er nauwelijks voorzieningen zijn. Mogelijkheden om in het stadje te overnachten zijn er amper en het aantal restaurants en cafés is op de vingers van één hand te tellen. Wie geen auto bezit kan slechts per bus naar Colditz komen want de spoorlijn door het stadje is in 2000 gesloten. Gezien de economische situatie in Duitsland is het niet te verwachten dat hier op korte termijn verandering in komt.
In 1991 werd in Londen de Colditz Society opgericht, een vereniging voor belangstellenden in Colditz en de eerder genoemde Kenneth Lockwood attendeerde mij hierop. Vrij snel ben ik lid geworden en jarenlang was ik de enige Nederlander. Sinds 1993 is er 2 x per jaar een meeting in Londen en die heb ik tot nu toe op één na allemaal bezocht. De bereikbaarheid van Londen is geen probleem: vanaf Rotterdam The Hague Airport is het maar een uurtje vliegen. Ik overnacht altijd in een klein hotel in Gower Street (Bloomsbury).
De meetings waren eerst in een veilinghuis in de buurt van Oxford Street (de bekende winkelstraat) maar sinds enkele jaren in het Imperial War Museum. Er wordt een oud-gevangene uitgenodigd om zijn verhaal te vertellen; dat wordt steeds moeilijker en menigeen die we ooit als spreker hadden is inmiddels overleden. Diverse Society-leden zijn goede vrienden geworden waar ik regelmatig via de e-mail contact mee heb.
De Colditz Society is klein begonnen maar nu zijn er ruim 100 leden. De meeste komen uit Groot Brittannië maar behalve Nederlanders zijn er ook Amerikanen, Canadezen, een Australiër, een Nieuw-Zeelander, een Deen en een Belg. De vereniging is dus internationaal, net zoals het kamp tijdens de oorlog was. Verscheidene leden hebben een familierelatie met een oud-Colditzer.
De Society publiceert enkele malen per jaar een nieuwsbrief en de leden worden geacht daar regelmatig aan bij te dragen. Nu is schrijven niet aan iedereen gegund maar ik doe het graag en ik heb dan ook meerdere keren iets aangeleverd. Uiteraard moet dat in het Engels maar daar heb ik weinig problemen mee. Overigens beheers ik ook de Duitse taal, wat zeker in de voormalige DDR de contacten vergemakkelijkt want lang niet iedereen spreekt Engels.
Het verzamelen van boeken over Colditz is nog steeds mijn fanatiekste bezigheid, voor zover de tijd dat toelaat. Ik bezoek regelmatig boekenmarkten en tweedehands boekenwinkels; met name De Slegte heeft aan mij een goede klant. Tegenwoordig is ook internet een vindplaats van oude boeken maar dat is toch minder spannend.
In de loop der jaren heb ik al heel wat leden van de Colditz Society aan (vooral Nederlandse) Colditz-boeken kunnen helpen. Het is heel dankbaar werk: al meerdere keren heb ik boeken gevonden waarnaar men al vele jaren op zoek was…
Er zijn veel boeken gepubliceerd over Colditz, klik onderaan de pagina op de knop "boeken" om een selectie te zien.
Tweedehands boeken zoeken op internet: www.boekenvondst.nl en www.boekwinkeltjes.nl zijn voornamelijk gericht op Nederlandstalige boeken. Internationale boekensites zijn www.zvab.com, www.abebooks.com en www.amazon.com. Natuurlijk zijn er veel meer maar met deze heb ik goede ervaringen. Ook op internetveilingen, waarvan eBay de bekendste is, worden Colditz boeken aangeboden.
Op internet is veel informatie over Colditz te vinden, klik onderaan de pagina op de knop "links" om naar een aparte pagina met Colditz-gerelateerde links te gaan.
Zoeken op internet naar "Colditz" kan soms tot verrassingen leiden. In Finland bijvoorbeeld bestaat een hardrock band Colditz. Het lijkt een vreemde combinatie maar die band is echt genoemd naar het krijgsgevangenenkamp! Tijdens mijn vakantie in Finland in juli 2005 heb ik één van de leden van de Colditz-band ontmoet; klik hier om meer te lezen over de band en mijn bezoek.
Wie de tv-serie heeft gezien of de boeken heeft gelezen kan ik zeker aanbevelen om een keer naar Colditz te gaan. Het gevoel als je op die binnenplaats staat, waar ooit de krijgsgevangen rondliepen, is niet te beschrijven maar moet je gewoon zelf beleefd hebben.